De eerlijkheid gebiedt te bekennen dat ik zijn naam even heb moeten opzoeken: de student die zich in brand stak uit wanhoop over de bezetting van Tsjechoslowakije, januari 1969. Jan Palach. Hij vond nog navolging, maar die namen zijn geheel verzonken, zelfs hun daden.
Zo zou ik ze in mijn archief terug moeten vinden maar dat is tot nu toe niet gebeurd: scholieren in Noordwest-Frankrijk (Frans Vlaanderen wellicht) die zich in brand staken als wanhoopsdaad over een wereld waarin miljoenen straffeloos gedood konden worden: genocide. Ik weet geen naam en de handeling zal ongetwijfeld geweten zijn aan een geestelijk probleem. En imitatiegedrag.
Het idee achter zelfverbranding moet ingegeven zijn door boeddhistische monniken in Vietnam die zich in brand staken uit protest over de oorlog die hun land in zijn greep hield.
Nog meer vergeten is de zelfontbranding van een (joodse – is dat relevant? 1) ) student in de Verenigde Staten, een jaar eerder dan de Franse scholieren maar om dezelfde reden: de volkerenmoord tegen Biafra. Ik kwam zijn naam tegen terwijl ik op zoek was naar iets anders op het net. Bruce Mayrock stak zich 30 mei 1969 in brand voor het gebouw van de Verenigde Naties in New York, met een bord “Jullie moeten de genocide doen ophouden! Alsjeblieft, red negen miljoen Biafranen!”
Het was de tweede verjaardag van de republiek Biafra.
*
Op een paar oude kaarten die gemaakt zijn door vroege witte ontdekkingsreizigers wordt op de westkust van Afrika een “Koninkrijk Biafra” genoemd.2) Niemand weet zeker wat dat voor koninkrijk was, wat de wetten waren, de kunst, de werktuigen. Er zijn geen verhalen nu over de koningen en koninginnen.
Over de “Republiek Biafra” weten we heel wat. Het was een natie met meer ingezetenen dan Ierland en Noorwegen samen. Het riep zich tot onafhankelijke republiek uit op 30 mei 1967. Op 17 januari 1970 gaf het zich onvoorwaardelijk over aan Nigeria, de staat waarvan het probeerde zich af te scheiden. Het had weinig vrienden in de wereld en onder hun actieve vijanden bevonden zich Rusland en Groot-Brittannië. De vijanden vonden het fijn het een “stam” te noemen.
Het was me het stammetje wel.
De Biafranen waren in meerderheid christen en ze spraken een zangerig Engels en hun economie bestond uit kleinsteedse vrije ondernemingen. De waardeloze Biafraanse valuta werd ernstig gekoesterd tot het einde.
Het volkslied van Biafra was op de wijze van Finlandia van Jan Sibelius. De equatoriale Biafranen bewonderden de arctische Finnen want de Finnen veroverden hun vrijheid en konden die ondanks een ijzingwekkende overmacht behouden.
Biafra heeft zijn vrijheid verloren, natuurlijk, en ik was er bij toen op alle fronten hun tegenstand instortte. Ik vloog er heen vanuit Gabon op de avond van 3 januari, met zakken maïs, bonen en melkpoeder, aan boord van een verduisterde DC6 gehuurd door Caritas, de rooms-katholieke hulporganisatie. Ik vloog zes nachten later weg in een lege DC4, gehuurd door het Franse Rode Kruis. Het was het laatste vliegtuig dat Biafra verliet waar niet op geschoten werd.
– Tot zover Kurt Vonnegut, lees verder in zijn stuk Biafra: A People Betrayed
*
Wat was de reden dat Biafra zich onafhankelijk verklaarde van het maaksel van de United Africa Company Nigeria, bijeengeveegd door de Britse koloniale macht? Op 15 januari 1966 probeerden legerofficieren, hoofdzakelijk afkomstig uit de toenmalige oostelijke deelstaat van Nigeria, een staatsgreep uit te voeren met het oogmerk van Nigeria een eenheidsstaat te maken, in plaats van de federatie die door de Britten was ingesteld en die door zogeheten indirect bestuur de Britse hegemonie in stand hield, ook na de onafhankelijkheid. De coup mislukte, het presidentschap werd wel overgenomen door een militair, Johnson Aguiyi-Ironsi (“Ironside”), ook afkomstig uit de oostelijke deelstaat. Het militaire regime werd gezien als een “zuidelijk”, eigenlijk vooral “oostelijk” bewind. Ironsi werd na een half jaar door “noordelijke” officieren vermoord en nadien nam een hoofdzakelijk islamitisch officierenkorps de regering over.
In het noorden begon een campagne van plundering, moord en verdrijving tegen “oosterlingen”. Tienduizenden – zoals meestal is er geen precies getal bekend – werden gedood. Een kleine twee miljoen “oosterlingen” die in het islamitische noorden meestal in eigen wijken woonden sloegen op de vlucht naar hun thuisland, dat hierdoor zwaar belast werd.
Hier vond onmiskenbaar genocide plaats, kleine berichtjes in de kranten van die tijd. De vluchtelingen wogen zwaar op de oostelijke deelstaat die al moeite had de vaste bevolking te voeden. En omdat het militaire regime de veiligheid van “oosterlingen” niet wilde garanderen verklaarde Oost-Nigeria zich als Biafra onafhankelijk, 30 mei 1967. Ik schrijf dit in het besef dat ik het verhaal bekort heb, maar dit was het resultaat van een langer proces.
De Labour-regering, die in feite de dienst uitmaakte in Nigeria, was uit op een “quick kill”. Biafra was belangrijk voor de oliewinning en palmolieproductie (Shell en Unilever, kortom). In ongeveer een jaar waren de olievelden weer in Nigeriaanse handen, met hulp van Shell zelf. Biafra hield vol, al werd het steeds moeilijker. Voedselvoorziening werd geblokkeerd, in de nacht werd erin voorzien, en ja, die transporten leverden ook wapens op. Maar de voedselaanvoer was onvoldoende, vooral jonge kinderen waren het slachtoffer van de uithongering. Het gebied van Biafra werd gaandeweg kleiner en doordat ook binnen het gebied velen op de vlucht waren werd de voedselsituatie steeds penibeler. In januari g.1970 kwam de onvoorwaardelijke capitulatie. In tegenstelling tot wat velen vreesden (ik ook) leefde het Nigeriaanse leger zich niet of nauwelijks uit in wraakacties. Wel kwam de voedselvoorziening traag op gang.
Het totale aantal dode mensen ten gevolge van de uithongering, numeriek veel belangrijker dan oorlogsgeweld, is niet bekend. Een of twee miljoen doden. Een statistiek, om het sowjettig uit te drukken. (De USSR steunde Nigeria en wenste het regiem geluk met de overwinning). En Biafra was nauwelijks al verslagen toen werd duidelijk gemaakt dat de uithongering toch vooral niet als genocide gezien mocht worden. En aan wat er verder aan natrappen werd verkocht door zich noemend links ga ik mij nu niet wagen. Ik heb het daar eerder over gehad.
De vermoedelijk kansloze beweging tot herstel van Biafra is – verbaast het u? – solidair met Israël. De mensen die het meegemaakt en overleefd hebben staan niet te wachten op een nieuw Biafra.
P.S. Naar mijn weten is er – het verhaal is rond – in Nederland alleen door scholieren gedemonstreerd in verband met Biafra.
1) Mogelijk, zie hier. En Abie Nathan voerde zijn voedselvluchten uit namens het Joodse volk.
2) Of de geschiedenis kan duidelijk maken of dit koninkrijk heeft bestaan – waarom zou men het vermelden? – moet afgewacht worden. Globaal zou het koninkrijk liggen waar nu de voormalige Duitse kolonie Kameroen is. Een koloniaal maaksel, grotendeels overgenomen door Frankrijk, genoemd naar de garnalen die in groten getale voor de kust zwommen (camarões in het Portugees) – want ook in de naamgeving van wat nu onafhankelijke staten heten moest men in Afrika weten wie de baas is.
– Ironsi, uitgelichte afbeelding: By Unknown author – National Library of Nigeria, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=162312100
Jan Palach: Door Úřady – File:Výkaz_o_studiu_Jana_Palacha.jpg, Publiek domein, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=20314218
