De Franse ecologische site Reporterre presenteerde in de maand augustus 2026 vijf verschillende vrouwen als ecologische en feministische voorlopers. Het betroffen Flora Tristan (1803-1844) – een revolutionair die in de 19e eeuw al de industriële vervuiling aan de kaak stelde –, George Sand (1824-1876) – pionier van het ecologische denken –, Louise Michel (1830-1905) – die liefde voor dieren centraal plaatste in de revolutie –, Suzanne Césaire (1915-1966) – was reeds bezig het verband te leggen tussen kolonisatie en de vernietiging van levende wezens. En tot slot als vijfde vrouw Rosa Luxemburg (1871-1919): ‘revolutionair icoon en gepassioneerd natuurliefhebber’.
Het is in de laatste jaren dat milieuactivisten deze revolutionaire marxiste hebben hervonden, zo leest men op Reporterre in een bijdrage van Gaspard d’Allens (zie hier). Het is vanwege haar gevoeligheid en verbondenheid met levende wezens, die eraan herinneren dat de strijd voor de natuur ook een strijd voor emancipatie is. Rosa Luxemburg was eveneens een actieve antimilitarist, wat haar in 1915 opnieuw achter de tralies bracht. Daar ontpopte zij zich als ‘naturalist’. [ThH]
Gevangenisherbarium
De bijdrage over haar van Gaspard d’Allens bestaat in feite uit twee delen, omdat het vooral op twee (recente) boeken berust. Het eerste deel behandelt het onderwerp dat met het boek Rosa Luxemburg, Herbier de prison (Gevangenisherbarium; 2023) samenhangt. In de gevangenis in 1915 had Rosa Luxemburg een herbarium (in schriften gedroogde planten) aangelegd, van bloemen die haar waren toegezonden, in een brief of door middel van een verse bos bloemen geschonken. Zij was ook met een aantal mensen in briefwisseling, zoals met Sophie Liebknecht, echtgenote van Karl Liebknecht (1871-1919).
‘Het herbarium van Rosa Luxemburg is een archief zonder weerga. Het bestaat uit zeven notitieboekjes, gedateerd van april 1915 tot oktober 1918. Door zijn kwetsbaarheid en geschiedenis is het een getuigenis van verzet en ontsnapping, een constructie van vormen en vreugde, een document over het politieke gevoel van de natuur, de basis van alle ecologie’, leest men op de site van de uitgever van het boek (zie hier). Maar in het boek zijn ook tientallen brieven opgenomen, waarvan de inhoud mede verwijzingen kent naar haar passie voor plant en dier. Gaspard d’Allens gebruikt die brieven in zijn bespreking van de verrassende interesse van Rosa Luxemburg.
Het politieke karakter van deze interesse van Rosa Luxemburg komt bij Gaspard d’Allens vooral aan bod in het tweede gedeelte van zijn artikel. Dit spreekt mede uit het behandelde boek, een selectie brieven, van Rosa Luxemburg, Commencer à vivre humainement (Menselijk beginnen te leven; 2022).
Ongerustheid over ‘het verdwijnen van de zangvogels’
Rosa maakte zich zorgen over de achteruitgang van het leven. In een brief aan Sophie Liebknecht van 2 mei 1917 uitte ze haar bezorgdheid over ‘het verdwijnen van zangvogels als gevolg van de toenemende rationalisering van de landbouw – bosbouw, tuinbouw, akkerbouw – waardoor ze geleidelijk aan alle natuurlijke omstandigheden verliezen die nodig zijn om te nestelen en voedsel te vinden’. Dus zelfs toen al. Ze vergeleek dit verdwijnen met dat van ‘de inheemse Amerikanen in Noord-Amerika: precies zo werden zij geleidelijk aan door beschaafde mensen van hun grondgebied verdreven en aan een stille en wrede uitsterving overgelaten’.
Haar gedachtegoed is in zekere zin proto-ecologisch. Het is ook uitermate politiek. Rosa Luxemburg wist al wie verantwoordelijk waren voor deze vernietiging. In 1887 verdedigde ze haar proefschrift over de industrialisatie van Polen. Ze was namelijk een van de eerste vrouwen in de geschiedenis die de academische titel van doctor droeg.
Haar geschriften getuigen van een heldere analyse van de kapitalistische uitbuiting van gebieden. In tegenstelling tot Marx en Lenin beschouwt zij ‘primitieve accumulatie’ of imperialisme niet als een fase van het kapitalisme, maar als de essentie ervan: de verovering van nieuwe gebieden, de vernietiging van traditionele bestaanssamenlevingen en de voortdurende plundering van nieuwe grondstoffen zijn de drijvende krachten van dit systeem, betoogt zij. Dit vormt de basis van oneindige groei. Haar gedachtegoed zou dan ook een sterke invloed hebben op ecofeministische theoretici zoals Maria Mies en Veronika Bennholdt-Thomsen. ‘Vernietiging is de ultieme vorm van kapitalistische dynamiek’, stelt zij aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog.
Een nalatenschap die voortleeft
Haar nalatenschap onder milieuactivisten wordt tegenwoordig geleidelijk herontdekt. Schrijfster Corinne Morel Darleux noemt haar als een belangrijke inspiratiebron. Rosa Luxemburg is het centrale thema van haar tweede essay, Alors, nous irons trouver la beauté ailleurs (2023; Laten we elders op zoek gaan naar schoonheid). ‘Het is de krachtigste troost om, voorbij de grenzen van tijd en geografie, de bevestiging te ontvangen dat je niet alleen bent. Dat je intuïties putten uit de wortels van de strijd, de verbeelding en de vreugde van hen die je voorgingen’, zegt de schrijfster. ‘Ik koester dit idee van overdracht, de mogelijkheid die we onszelf geven om waardige voorouders en een afstamming te kiezen’.
“Ik voelde me verbonden met Rosa Luxemburg. Zij alleen weet met zoveel gratie die vraag te neutraliseren die me zo vaak bezighoudt: op welk punt en waarom in vredesnaam is radicalisme synoniem geworden met soberheid en hardheid, en romantiek en contemplatie met tekenen van zwakte? Rosa schenkt ons een bijzondere vreugde te midden van de ruïnes van de oorlog’, vervolgt ze.
Voor veel milieuactivisten leven we in een tijdperk dat doet denken aan dat van de revolutionaire activiste. Een cruciaal moment. Klimaatchaos, pandemieën en de vernietiging van leven zijn geen loutere speling van het lot. Net zoals de Eerste Wereldoorlog niet onvermijdelijk was. Vandaag de dag zijn er mensen die profiteren van de klimaatoorlog, net zoals er een eeuw geleden industriëlen waren die zich verrijkten ten koste van miljoenen doden.
Dit is dan ook de kostbare erfenis van Rosa Luxemburg in deze bittere tijden: de strijd niet opgeven, maar er schoonheid aan toevoegen, deel uitmaken van de lange geschiedenis en de strijd van voorgaande generaties. En bovenal, deze diepe overtuiging koesteren dat onze liefde voor het leven bevrijdend is.*
Gaspard d’Allens (Vertaling en bewerking door Thom Holterman. Het Franstalige artikel is integraal te lezen op de ecologische site Reporterre, zie hier).
* [Aanvulling vertaler] ‘Hierboven kwamen we bij Rosa Luxemburg een verwijzing tegen naar ‘beschaafde mensen’ waarbij het duidelijk is dat ze het tegendeel bedoelt. Zo spreken we ook over toenmalige Duitse sociaaldemocraten (SPD) als Friedrich Ebert (Rijkspresident) en Gustav Noske (minister van Defensie). Het gaat om mensen die met mes en vork eten, niet aan tafel boeren en een ander met ‘u’ aan spreken. Beschaafde mensen dus? In ieder geval gaat het met Ebert en Noske om lui die opdracht gaven om repressie tegen links-activisten uit te voeren.
In zijn ministeriële hoedanigheid moest Noske de communistische Spartacusopstand in Berlijn neerslaan, waarbij hij een Freikorps (vrijkorpsen; extreemrechtse paramilitaire korpsen) toestemming gaf zich daarmee bezig te houden. Op 15 januari 1919 werd Rosa Luxemburg in Berlijn door leden van een vrijkorps vermoord. Zo ook Karl Liebknecht eveneens op 15 januari 1919. Noske over zichzelf: ‘Einer muss der Bluthund sein’ (zie hier). Eenzelfde lot trof bijvoorbeeld de anarchist Gustav Landauer (deelnemer aan de Radenrepubliek München), die op 1 mei 1919 werd gearresteerd om op 2 mei door leden van een Freikorps vermoord te worden. Beschaafde mensen? Dan is het goed om te weten, zoals we hierboven eveneens verwoord tegenkwamen, om het idee van overdracht te koesteren om zelf ‘waardige voorouders’ te kiezen.’ [Thom Holterman]
– Eerder verschenen bij Libertair Tegenwicht
