Het eerste stuk van Libertair Tegenwicht dat hier herblogd wordt. Het heeft even geduurd en ik zal zo bescheiden zijn niet te vermelden dat ik (en mijn gade Liz Hagemann) heb geholpen de site in de lucht te krijgen haha. Een online theoretisch tijdschrift gewijd aan het anarchisme mag niet ontbreken in Nederland of zelfs het Nederlandse taalgebied. (AJvdK)
Het socialisme is niet van zelf absolutistisch, er is sprake van een ingroei. Dat kan op allerlei manieren plaatsvinden. Op de Franse site Palim Psao (ondertitel ‘Overdenken van een kritische theorie van het kapitalisme-patriarchaat’) trof ik een artikel aan over de Duitse anarcho-syndicalist Rudolf Rocker. Opmerkelijk, want de site kent een specifieke neomarxistische tendens terwijl Rocker van anarchistische huize is. Maar hier schuift het goed in elkaar.
Hieronder treft u de vertaling in het Nederlands aan van een deel van het artikel over Rudolf Rocker. Het betreft een samenvatting en evaluatie van een tekst van Rocker over absolutistische ideeën in het socialisme. Zijn tekst is eerst in het Spaans in Mexico uitgegeven (1945); in 1950 verscheen die in het anarchismus.at/…/6293-rocker-absolutistische-gedankengaenge-im-sozialismus Duits (die is op internet te lezen, zie hier). [ThH]
Absolutistische ideeën in het socialisme
“In Absolutistische Gedankengänge im Sozialismus beperkte Rocker zich niet tot het veroordelen van het bolsjewistische centralisme en de dictatuur van de partij: hij nam de taak op zich om de genealogie te traceren van de autoritaire opvattingen die geleidelijk de moderne socialistische beweging waren binnengedrongen. Hij benadrukte met name de invloed van absolutistische en jakobijnse tradities op opvattingen over politieke organisatie, machtsverwerving en maatschappelijke transformatie. Volgens hem had een deel van het socialisme de politieke erfenis van het absolutisme overgenomen: centralisatie van beslissingen, concentratie van macht, ondergeschiktheid van autonome initiatieven aan een hogere autoriteit en de opvatting van de staat als het voornaamste instrument voor de organisatie van de samenleving. Deze ontwikkeling was niet louter het gevolg van organisatorische verschuivingen of verraad door bepaalde leiders.
Het weerspiegelde een diepere integratie van de arbeidersbeweging in de politieke vormen en representaties van de samenleving die zij beweerde af te schaffen. Rocker benadrukte met name dat socialistische partijen zich geleidelijk hadden geassimileerd in de natiestaat, tot het punt dat hun emancipatoire aspiraties ondergeschikt waren geworden aan de eisen van de nationale politiek en de staatsmacht. Hij merkte ook op dat de toenemende monopolisering van rijkdom en de concentratie van economische macht de opkomst van een nieuw absolutisme hadden bevorderd, waarvan de totalitaire staat de ultieme uitdrukking was.
Deze analyse is bijzonder interessant voor het retrospectief begrijpen van inhaalmodernisering: het stelt ons in staat te begrijpen hoe een socialisme, opgevat als een onderneming van economische modernisering en nationale ontwikkeling, in een nieuwe vorm de centraliserende principes van de moderne staat en de mechanismen van maatschappelijke onderwerping aan een superieure politieke en economische macht kon reproduceren. Rocker formuleerde zeker nog geen categorische kritiek op waarde, abstracte arbeid, geld en goederen, maar hij had al wel de historische continuïteit vastgesteld tussen de projecten van het autoritaire socialisme en de politieke vormen van de staat en de kapitalistische moderniteit.” [Overgenomen van Palim Psao op Facebook d.d. 4 -10-2026; vertaling thh.]
Het artikel van Palim Psao eindigt als volgt: ‘Na de Tweede Wereldoorlog verloor Rocker geleidelijk aan invloed binnen de anarchistische beweging. Zijn voorstellen richtten zich meer op het dagelijks leven en verzetten zich tegen het messiaanse geloof, dat hij zag in revolutionaire actie en de daaruit voortvloeiende stromingen. Zijn theses werden verworpen, omdat ze werden beschouwd als een verraad aan de socialistische arbeidersbeweging en onverenigbaar met het anarchisme, zowel in theorie als in de praktijk’.
Deze gang van zaken is door andere anarchisten, dan de voorgaande waarnaar verwezen werd, evenwel opgepakt. In feite opende Rudolf Rocker de ogen voor libertaire inzichten zoals verkondigd door de Amerikaanse anarchist Paul Goodman (1911-1972) en de Engelse anarchist Colin Ward ( 1924-2010). Dat vond zijn uitwerking in wat ook ‘pragmatisch anarchisme’ genoemd werd. De Belgische libertaire auteur Johny Lenaerts besteedde later eveneens aandacht aan Rocker’s brochure Absolutistische ideeën in het socialisme om een correspondentie aan te geven met deze omslag (zie voor Lenaerts artikel, hier).
Inmiddels komt men de naam van Rudolf Rocker weer meer tegen. Er verschijnen heruitgaven en (nieuwe) vertalingen, ook in Nederland, zoals zijn Nationalisme&Cultuur en Onder Joodse arbeiders. Herinneringen van een Duitse anarchist (beide boeken uitgegeven door Kelderuitgeverij, Utrecht, zie hier). Ik wijs vooral op de tweede titel waarin de vertaler van het boek, Johny Lenaerts, niet alleen een levensbeschrijving verschaft maar tevens het belang van het denken van Rudolf Rocker aangeeft onder de titel ‘Constructief anarchisme’ (pp. 14-33).
En ja, na 1945 begint voor anarchisten ‘een lange tocht door de woestijn’ , aldus Johny Lenaerts. Rudolf Rocker is van mening dat het anarchisme aangepast dient te worden aan de veranderde maatschappelijke situatie. ‘Hij pleit voor een pragmatisch, voor een ‘constructief anarchisme’. Het is een denken dat aan het anarchistisch perspectief trouw blijft, maar dat de klassenstrijd als motor van de geschiedenis en de revolutie als onontbeerlijk breukmoment afwijst’ (p.32).
Thom Holterman
– Uitgelichte afbeelding: By Unknown author – http://www.pelloutier.net/dossiers/dossiers.php?id_dossier=187, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=89234769
