Zonder de historische herinnering te simplificeren, biedt het boek La guerre d’Espagne 1936-1939, La démocratie assassinée (De Spaanse Burgeroorlog, 1936-1939, De democratie vermoord) een belangrijke update. Drie auteurs, de specialisten François Godicheau, Pierre Salmon en Mercedes Yusta Rodrigo, baseerden zich op nieuwe archieven en getuigenissen, over “de eerste wereldwijde oorlog tegen het fascisme. Het boek wordt besproken door André Loez, een Franse historicus en specialist geschiedenis van de 19de eeuw. Tevens is hij medewerker van de boekenkatern ‘Le Monde des Livres’. Daarin zijn bespreking van het boek, dat hij in een zin samenvat: “Dit nieuwe boek over de Spaanse Burgeroorlog onthult de overweldigende verantwoordelijkheid van de nationalisten voor het ontstaan en het geweld van het conflict.” Ik vertaalde zijn bespreking. Zie hieronder. [ThH]
Opening concurrerende herdenkingsregisters
Hoe schrijf je de geschiedenis van een gebeurtenis die zo mythisch is geworden als de Spaanse Burgeroorlog? Negentig jaar na het begin blijft het een onuitputtelijke bron van beelden en iconen, van heldenmoed, verontwaardiging en zelfs nostalgie. Visueel gezien zijn Picasso’s Guernica (1937) en de dood van een Republikeinse soldaat vastgelegd door fotograaf Robert Capa (1936), onuitwisbare representaties ervan. Aan de linkerkant klinkt nog steeds door de slogan ’No pasaran!’ (‘Ze komen er niet door !’), gepopulariseerd door de Baskische communistische activiste Dolores Ibarruri. Ook worden de werken van George Orwell en Georges Bernanos voortdurend heruitgegeven en overspoelt een franquisme 2.0 nu de Spaanse sociale media. Dit wordt onderzocht in het omvangrijke werk van François Godicheau, Pierre Salmon en Mercedes Yusta Rodrigo, die deze concurrerende herdenkingsregisters met behulp van de instrumenten van de geschiedenis opnieuw hebben bekeken..
Hun ambitie is duidelijk geformuleerd: “Voorbijgaan aan zowel de parallelle weergave van beide kanten als een geschiedschrijving gebaseerd op partijdige zekerheden.” Daartoe maken ze gebruik van belangrijke onderzoeksresultaten die de afgelopen decennia in Spanje en de rest van de wereld zijn boven gehaald. Maar in plaats van een onsamenhangende compilatie van deze ontwikkelingen, verdedigen ze een sterke these. De gehele argumentatie in het boek bestaat uit een krachtige weerlegging van de voorzichtige, zelfs verwarrende, verhalen die de Spaanse Burgeroorlog afschilderen als het ongelukkige gevolg van wederzijds geweld of van een gedeelde verantwoordelijkheid tussen links en rechts, tussen republikeinen en nationalisten.
Deze manier van ‘lezen’, dus wat er gebeurd is afschilderen als ‘een soort ongelukkig gevolg van’, heeft zich in het bijzonder verspreid in het Spanje van de jaren 1980, toen het land bezig was met ‘verzoenen’ na het eind van de dictatuur, rond een algemene veroordeling van het geweld. Het kon daartoe niet beperkt blijven. Het boek diept daarvoor de ware aard van de militaire opstand op, die op 17 juli 1936 de burgeroorlog ontketende. Verre van een historisch ongeluk te zijn, en minder nog een antwoord op de gepretendeerde chaos, noch op de subversieve dreiging dat links aan de macht zou komen – wat onbestaanbaar was –, is zij ‘het product van vakkundig georkestreerde, contrarevolutionaire en antidemocratische aanvallen’.
‘Fascistisatie’ van politiek rechts
Om de zeer onderbouwde pagina’s over het proces van ‘fascistisatie’ van rechtse Spanjaarden in de periode van de jaren 1930 te schrijven, moesten twee verschijnselen met elkaar gerelateerd worden. Het ene verschijnsel is het traditionalisme van de rooms-katholieke kerk en het andere een gewelddadige radicalisering van hele sectoren van de maatschappij, dromend van het uitroeien van de ‘roden’ om daarmee het land in bloed te zuiveren van hun politieke vijanden. Dit is wat zij op een systematische manier deden vanaf 1936. De fascisten hebben zich er niet in vergist trouwens: op het internationale vlak is het de militaire hulp van Mussolini, die op een beslissende manier bijdroeg aan de overwinning van de troepen van Franco.
Ook kan de lokale dimensie van de gebeurtenissen in herinnering geroepen worden. Het gaat dan om een Spanje waar op dorpsniveau de tegenstellingen en hun notabelen soms zwaarder wogen dan de politieke labels. De confrontaties maken uiteindelijk deel uit van een veel langere reeks: de oorlog van1936-1939 kan niet los gezien worden van de voorafgaande koloniale gewelddadigheden van het Spaanse leger, noch van het daaropvolgende in stand houden van een repressief regime. Door het verhaal complexer te maken en verder te gaan dan simplistische herinneringen, plaatst dit boek de Spaanse Burgeroorlog op overtuigende wijze terug in zowel de geschiedenis als het heden.
André Loez (Vertaling Thom Holterman, ‘Le guerre d’Espagne sans simplifications mémorielles’, in : Le Monde, 22 mei 2026).
Godicheau François, Pierre Salmon et Mercedes Yusta Rodrigo, La guerre d’Espagne 1936-1939, La démocratie assassinée, Éditions Tallandier, Paris, 2026, 480 blz., prijs 25,50 euro
– Eerder verschenen bij Libertaire Orde
