Zoals bekend maakt de Zwitserse Jura met haar horlogemakers in de tweede helft van de 19de eeuw, deel uit van de geschiedenis van het anarchisme. In het Zwitserse Saint-Imier kwamen in 1872 allerlei afgevaardigden van anti-autoritaire bewegingen uit heel Europa bijeen en stichtten daar een anti-autoritaire Internationale. Het betrof de tegenhanger van de door Marx geleide autoritaire Eerste Internationale, die Bakoenin en de Zwitser James Guillaume had geroyeerd.
De Zwitserse Jura moet een vruchtbare streek voor onderzoek zijn als je bijzondere belangstelling hebt voor zelforganisatie en zelfempowerment, mondelinge geschiedenis en anarchisme. Dat hebben Rob Hamelijnck en Nienke Terpsma gedaan. Het zijn twee Nederlandse kunstenaars, ‘niet-academische vrije onderzoekers’, die tijdens onderzoek naar anarchisme en zelforganisatie in relatie tot kunst en drukwerk, stuitten op de anarchistische horlogemakers. ‘Zij bleken’, aldus Hamelijnck en Terpsma: ‘een uitgebreid netwerk te hebben opgebouwd dankzij een op samenwerking gerichte doe-het-zelfmentaliteit; een mix van lokale en internationale betrokkenheid; en in eigen beheer uitgegeven werken, zoals het ‘Bulletin de La Fédération jurassienne’ (1872–1878). Zij stonden zeer kritisch tegenover de plannen van de Eerste Internationale om meer centralisatie en hiërarchie in te voeren’. Wat hadden zij in plaats daarvan voor ogen? En hoe hebben anarchistische ideeën hun publicatiepraktijken gevormd? Dat is waarnaar Hamelijnck en Terpsma zijn gaan zoeken.
Zij zijn een reis begonnen langs archieven en bibliotheken die gespecialiseerd zijn in sociale geschiedenis en anarchisme in Lausanne, Bern, Zürich, La Chaux-de-Fonds, Saint-Imier, Berlijn, Amsterdam en Milaan. Hun reizen en gesprekken met lokale archivarissen en historici resulteerden in een dubbele videoprojectie, een collagemodel van de zeven archieven, een facsimile van het ‘Bulletin de La Fédération jurassienne’ in vijf delen en een analoge blog waarin het creatieve proces werd vastgelegd. De video-installatie, getiteld ‘Assemblez-Re-assemblez!’ (United Anarchist Archives) is daarop gebaseerd.
Het archief van deze anarchistische horlogemakers (ARCH00405) is gedigitaliseerd en hun Bulletin worden bewaard bij het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG) te Amsterdam (Cruquiusweg 31).
Er loopt een tentoonstelling van ‘United Anarchist Archives’ van 24 september – 24 december 2026 in het gebouw van het IISG.
(Informatie overgenomen van de site van het IISG)
