“Living under capitalism is living in borrowed time” – Paul Baran beoogde te zeggen dat het einde van het kapitalisme is aangezegd. Hoe het eindigde? Wat voor socialisme doorging of doorgaat ligt machteloos geslagen in de touwen van de boksring – of is volkomen terecht ingestort omdat het niets met het ideaal, jazeker: het ideaal, te maken had. Maar ten onder zou het gaan, meldde Barans onderzoeksgenoot en medemarxist Paul Sweezy. Het zou de wereld tenslotte in een atoomoorlog opblazen, wat vanzelf het einde van het kapitalisme inhield.
Ruim een halve eeuw later zijn het vooral de klimaatverandering en de verwoesting van essentiële natuurgebieden die de apocalyps aankondigen. En inderdaad, de lui van het motto “Accumuleer, accumuleer!” (Mozes en de Profeten) zullen alles in het werk laten stellen om de fossiele industrie voort te zetten en de hamburger-eetcultuur.
Ik las het op allerlei plaatsen die ik nog wel regelmatig bekijk al zal ik er niet vrolijker van worden, en ook niet van deze: dit fascisme is de eindfase van het kapitalisme. O ja. En de Partij die nog even opgebouwd moet worden zorgt vanzelf voor eh? Socialisme van onderop?
Ja, het uitvoerend comité van de heersende klasse wordt op veel plaatsen bevolkt door mafioos geboefte, leeghoofden en half of geheel dementerende bejaarden die wel de waarheid van het kapitalisme uitdragen. Jaag op de vreemdeling en op de oorspronkelijke bewoners met hun kleur en hun rare eetgewoonten. Drill baby drill. Doe het oude kolonialisme herleven. Je zou het tekenen van verval kunnen noemen. Maar of dat echt zo is?
Toen de arbeidersklasse zich ging organiseren – en ik neem het begrip klasse hier zeer ruim – kwam al spoedig de gedachte van het nabije einde van het kapitaal / het kapitalisme op. De titels van de kronieken van W.H. Vliegen drukken het mooi uit: De dageraad der volksbevrijding en Die onze kracht ontwaken deed. En dat terwijl hij geen revolutionair was, of niet meer was. Het visioen van die andere, betere maatschappelijke verhouding is in lucht opgegaan. De wereld is rijp voor revolutie, maar de revolutionairen zijn er niet. Of willen niet.
In 1960, de eeuw had nog het een en ander voor de boeg, schreef Anton Constandse Het lot belooft geen morgenrood. Beeld en balans van onze eeuw. Het optimisme was waarschijnlijk tijdens zijn gijzeling door de nazi’s verloren gegaan. De titel was naar zeggen van de schrijver ontleend aan een Perzische schrijver, een oosters kwatrijn, schema a-a-b-a, zoals het kwatrijn bij mijn avatar hieronder. Misschien heeft Constandse het zelf gedicht, want ik kan geen bron ontwaren verder.
Zij blijft uit, die dageraad
Het gespuis marcheert alweer op straat
Het geldt die macht nu weer te breken
Als het kan liefst door de arbeidersraad.
Die heb ik zelf snel geïmproviseerd.
– Het boek als uitgelichte afbeelding is zowaar hier online te lezen.
