Iemand zal de taak op zich moeten nemen een lemma over Bas Moreel in het Biografisch Woordenboek van Socialisme en Arbeidersbeweging te schrijven. Hij was jarenlang de spil van anarchistisch Nederland met zijn distributiebedrijf en zijn vertalingen. Van seminarist naar anarchist zou een aardige ondertitel van een biografische schets zijn. Maar wanneer vond die omslag plaats? Hij heeft de nodige roeping, verbonden aan het seminarie, niet opgevolgd. Maar dan, in de jaren negentig zoniet eerder, ontdekte hij de Catholic Worker – christen-anarchisten die tegelijk gerust ultramontaan genoemd kunnen worden.
Maar laat ik hem eerst introduceren, voor het geval dat u dit stuk over het hoofd heeft gezien. Bas Moreel manifesteerde zich voorzover ik kan overzien voor het eerst in de herrijzende anarchistische beweging in Nederland met zijn vertaling van Nicolas Walter’s About anarchism, onder de voor mijn gevoel ongelukkige titel Wat is een anarchist? Daar konden we het mee doen, met dit signalement. Maar spoedig na deze eerste eigen uitgave begon hij met zijn distributiebedrijf van boeken en tijdschriften voor de in de jaren zeventig bloeiende linkse boekhandelswereld, en voor literatuurtafels bij manifestaties. Eerst even wat biografische bijzonderheden waar ik weinig tot niets aan toe te voegen heb.
Bas was betrokken bij de oprichting van de Pacifistisch-Socialistische Partij, de nog steeds wat mij betreft gemiste partij die in de grijze gehaktbal GroenLinks is opgegaan en daar spoorloos verdwenen is.
Hij was (mede-)oprichter van de Nederlandse Veganistenbond. In het veganisme was hij zeer steil. Veertig, vijftig jaar geleden was het in Nederlandse anarchistische kringen niet (meer) gebruikelijk vegetarisch, laat staan veganistisch te zijn.
Hij was betrokken (als bestuurslid? ik kan het niet meer navragen) bij Vrijwillige Internationale Aktie. Bij deze VIA heb ik de Tweede Grote Liefde van mijn leven ontmoet – nee, geen blijvertje, maar dit terzijde. Dank je, Bas, niettemin.
Zijn distributiebedrijf werd gedreven vanuit een eenvoudige flat in Wageningen. Hoe er te wonen viel is eigenlijk een raadsel. Vandaar ging hij met een reistas of -koffer de boekhandels in den lande af. Hij was in zoverre betrokken bij de oprichting van het Fort van Sjakoo dat hij van elk vertegenwoordigd fonds er wat exemplaren kon deponeren. Ik geloof niet dat het in Wageningen nou echt veel verlichting gaf. Het was wel meteen een basisvoorraad voor de winkel.
Het kan niet winstgevend zijn geweest, die handel. Zelfs niet loonvormend, want er kwam een ogenblik dat hij een bedrijf en een uitkering niet langer kon combineren: het bedrijf kwam niet van de grond. Er is gekeken of hij de handel kon overdoen aan enkele betrokkenen bij Het Fort van Sjakoo, mij incluis, het werden Silvia en Auke van der Berg in Leeuwarden, nog iets later Harpo. Het vullen van literatuurtafels met anarchistische brochures is tenslotte gedaan door Karl-Max Kreuger, en daarna vervaagt het beeld. Wat voor anarchistische beweging doorgaat verdiept zich niet in theorie, al dan niet van de ouwe stomp. Een winkel als het Fort – zijn er eigenlijk nog serieuze andere in Nederland? – moet zijn voorraad zelf bijeensprokkelen.
Bas was ook nog een tijd redacteur bij De AS en ik meen me te herinneren dat hij mij daar heeft geïntroduceerd, te beginnen met het themanummer christen-anarchisme. Of dat iets bij hem heeft losgemaakt (zie de eerste alinea) kan ik niet meer navragen. Hij verbleef in Taizé, raakte verbonden met de Catholic Worker, in Nederland zowel als in de VS, hij gaf een religious-anarchism bulletin uit waarvan hij later vergeten is dat ik dat online gezet heb. Tegelijk mopperde hij over het anarchisme als kerkleer, het desbetreffende stuk heb ik hier geplaatst.
In latere jaren verbleef hij als ware polyglot in Oost-Europa, vooral in Polen, om tenslotte terug te keren in de Gelders/Brabants/Limburgse hoek waar hij vandaan kwam. Tot voor kort zond hij nog nieuwsbrieven rond en naar Martin Smit meldde maakte hij nog in zijn laatste tijd reclame voor Elisée-Recluswijn – koop die wijn en steun de wereldwijde anarchistische beweging.
O ja, een punt waarvoor ik hem dank kan zeggen: via Bas heb ik mijn allereerste wetenschappelijke lezing bij de International Society for the Study of European Ideas gegeven, in Haifa, oorspronkelijk onder auspiciën van Avraham Yassour, met wie Bas contact had. Ik kan niet alles zomaar oplepelen over iemand die ik ruim vijftig jaar af en aan heb meegemaakt als kameraad.
Rust nu maar uit, het is een cliché en dan ook welgemeend.
– Uitgelichte afbeelding: Peter Maurin, de grondlegger (met Dorothy Day) van de Catholic Worker. Ik moet ergens een vage foto van Bas Moreel bij de Franciscaanse Vredeswake hebben, maar als die al iets voorstelt kan ik hem niet terugvinden.
